భర్తృహరి సుభాషితాలు
భర్తృహరి సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన కవులలో, వ్యాకరణవేత్తలలో మరియు తత్వవేత్తలలో ఒకరు. భర్తృహరి పేరు చెప్పగానే ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది ఆయన రచించిన మూడు శతకాలు, వీటిని కలిపి 'సుభాషిత త్రిశతి' (300 శ్లోకాల సమూహం) అని అంటారు.
1. నీతి శతకము
2. శృంగార శతకము
3. వైరాగ్య శతకము
భర్తృహరి సంస్కృతంలో వ్రాసిన సుభాషితాలను ఏనుగు లక్ష్మణకవి తెలుగులోకి అనువదించాడు. ఈ శతకాన్ని తెలుగులోకి మత్తేభం, శార్దూలం వంటి వృత్తాలతో పద్య రూపంలో అత్యంత మనోహరంగా అనువదించారు. ఏనుగు లక్ష్మణ కవి తెలుగు సాహిత్యంలో ముఖ్యంగా సంస్కృత మూల గ్రంథాలను అనువదించడంలో ప్రసిద్ధి చెందిన కవి. ఆయన కవిత్వంలో సరళత్వం, మాధుర్యం, నీతి బోధన ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి.
భర్తృహరి సుభాషితాలు:
| ఆరంభింపరు నీచ మానవులు విఘ్నాయాస సంత్రుస్తులై | |
ఆరంభింపరు నీచ మానవులు విఘ్నాయాస సంత్రుస్తులై |
| 1 | మూర్ఖుని రంజింపజేయలేము |
తివిరి యిసుమున తైలంబు దీయవచ్చు దవిలి మృగతృష్ణలో నీరు ద్రావవచ్చు తిరిగి కుందేటి కొమ్ము సాధింపవచ్చు చేరి మూర్ఖుల మనసు రంజింపరాదు. | |
| ప్రయత్నం చేస్తే ఇసుక నుండి నూనెను తీయవచ్చు. ఎండమావిలో (మృగతృష్ణ) నీరు త్రాగవచ్చు. అసంభవమైన కుందేలు కొమ్మును కూడా సాధించవచ్చు. కానీ, మూర్ఖుని మనస్సును మాత్రం సంతోషపెట్టడం లేదా ఒప్పించడం సాధ్యం కాదు. |
| 2 | విద్యాధనం |
విద్య దొంగిలబోలు దొంగలేడు దీని పంచి పెట్ట దగునె కడు భాగమగుచు విద్య గుప్తధనము విద్య పరుల యందుఁ గూడి చెడదు విద్య బహు గుణముల కదియ మూలము | |
| విద్య అనే ధనాన్ని దొంగలించే దొంగ లేడు. ఎంత పంచిపెడితే అంత పెరుగుతుంది. ఇది ఎప్పుడూ తగ్గని గొప్ప రహస్య ధనం. ఇది ఇతరులకు పంచి ఇవ్వడం వలన చెడిపోదు, పైగా ఎన్నో మంచి గుణాలకు ఇదే ఆధారం. |
| 3 | ఐశ్వర్యంలో వినయం |
తరువు లతిరస ఫలభార గురుత గాంచు నింగి వ్రేలుచు నమృత మొసంగు మేఘ ముద్ధతుల్ గారు బుధులు సమృద్ధిచేత జగతి నుపకర్తలకు నిది సహజ గుణము. | |
| బాగా పండిన ఫలాల బరువుతో చెట్లు వంగి ఉంటాయి. నీటితో నిండిన మేఘాలు భూమికి దగ్గరగా కిందికి వాలి ఉంటాయి. అలాగే, ఉత్తములు (జ్ఞానులు) ధన సంపద పెరిగినప్పటికీ గర్వం చూపక, వినయంగా ఉంటారు. లోకానికి ఉపకారం చేసేవారికి (మంచి చేసేవారికి) వినయం అనేది సహజ గుణం. |
| 4 | దుర్జనుని స్వభావం |
విషము త్రావంగఁ గోరు విషధరుండు త్రాగఁబోలు దేని మఱి యెట్లు దలఁచినట్టి సద్విషము గాదు వాఁడు కడిమిఁ ద్రావె దాఁపగూడ దట్టి దుర్జనుని నెందు. | |
| విషపూరితమైన పాము విషం త్రాగడానికి ఇష్టపడుతుంది. అలాగే, దుర్జనుడు కూడా ఎప్పుడూ చెడు పనులనే కోరుకుంటాడు. అలాంటి దుర్జనుని నమ్మకూడదు, ఎప్పుడూ దూరం పెట్టాలి. (దుర్మార్గుని మనస్సు ఎప్పటికీ మారదని తాత్పర్యం). |
| 5 | సజ్జనుల లక్షణాలు |
ఆపదలందు ధైర్యగుణ మంచిత సంపదలందుఁ దాల్మియున్ బాపట సభాంతరంబునను వాక్పటుశక్తియు యుద్ధమందు న త్యౌపమలేని శౌర్యమును నాత్మ యశంబున నాసయున్ గడున్ బాపగు విద్యయందు వలపుం బ్రకృతి సిద్ధ గుణంబు లందఱిన్. | |
| ఆపదలు వచ్చినప్పుడు ధైర్యం కలిగి ఉండడం; సంపదలు కలిగినప్పుడు ఓర్పు (వినయం); సభలో ధైర్యంగా మాట్లాడే నేర్పు; యుద్ధంలో సాటిలేని శౌర్యం; కీర్తిపై కోరిక; విద్యను నేర్చుకోవడంలో గొప్ప ఆసక్తి – ఇవన్నీ సత్పురుషులకు (మహాత్ములకు) పుట్టుకతోనే వచ్చే స్వభావ సిద్ధమైన గుణాలు. |
| 6 | ధనమే అన్నిటికీ మూలం |
పండితుండు ధన హీనుండు భ్రష్టుడైన లోకమందు హీనుఁడగు, లోభి యెంతఁ బొగడి సంపదలను వెదకినంత కీర్తి యెందు జేరదె కడు నలుగెనైన. | |
| విద్వాంసుడైనా, గుణవంతుడైనా ధనం లేనివాడు లోకంలో హీనంగా చూడబడతాడు. సంపద ఉన్న లోభిని కూడా అందరూ గౌరవిస్తారు. దీనిని బట్టి, లోకంలో ధనం (డబ్బు/సంపద) అనేది అన్ని గుణాలకు ఆశ్రయం ఇస్తుంది. |
| 7 | స్నేహితుని లక్షణాలు (మిత్ర లక్షణం) |
అఘము వలన మరల్చు, హితార్థకలితుఁ జేయు, గోప్యంబు దాఁచు, బోషించు గుణము, విడువఁడాపన్ను, లేవడివేళ నిచ్చు, మిత్రుఁడీ లక్షణంబుల మెలగుచుండు. | |
| మంచి మిత్రుడు పాపం (చెడు) చేయకుండా ఆపుతాడు. మేలు కలిగించే పనులకు ప్రోత్సహిస్తాడు. రహస్యాలను దాస్తాడు. మంచి గుణాలను పెంచుతాడు. ఆపదలో ఉన్నప్పుడు వదిలిపెట్టడు. కష్టసమయాల్లో అండగా ఉండి సహాయం చేస్తాడు. ఈ లక్షణాలు కలవాడే నిజమైన స్నేహితుడు. |
| 8 | పరోపకార ధర్మం |
శక్తి లేనపుడు విరక్తి మంచిది సుమ్ము శక్తి గలపు డేల శ్రమియించు టెపుడు శక్తుఁడైనవాని సంతతంబు నింత యజ్ఞానంబు లెన్న ననృతమై యెందు | |
| సత్పురుషులు పరులకు ఉపకారం చేయుటలోనే సంతోషాన్ని పొందుతారు. సూర్యుడు ఇతరుల కోసం వెలుగునిస్తాడు, నదులు తమ నీటిని ఇతరుల కోసం ప్రవహింపజేస్తాయి, చెట్లు తమ పండ్లను ఇతరులకే ఇస్తాయి. అలాగే, సజ్జనుల జీవితం కూడా పరోపకారం కోసమే ఉద్దేశించబడింది. |
| 9 | కాలపు బలం (విధి) |
శశిదివాకరయోర్గ్రహపీడనం గజభుజంగమవిహంగమబంధనం మతిమతాం చ విలోక్య దరిద్రతాం విధిరహో! బలవానితి మే మతిః॥ | |
| చంద్రునికి, సూర్యునికి కూడా గ్రహణం పట్టి పీడింపబడుట; ఏనుగులు, పాములు, పక్షులు వంటి బలమైన జీవులను బంధించడం; గొప్ప తెలివిగలవారు కూడా దారిద్య్రంలో ఉండటం చూస్తే, అయ్యో! విధి (కాలం లేదా అదృష్టం) ఎంత బలమైనదో అని నాకు అనిపిస్తుంది. |
ref:
https://ebooks.tirumala.org/downloads/bhartu_hari_subhashitam_niti_satakam.pdf
